Istorijat eparhije

Istorija

Zagrebačko-ljubljanska eparhija obuhvata srpska naselja na području Gornje Slavonije, odnosno današnje severne Hrvatske. Od XVI do XIX veka ovi prostori bili su u sastavu (austrijske) Slavonske krajine, odnosno Varaždinskog generalata, a danas ovu Eparhiju čini i čitavo područje Slovenije.

Pomenutu teritoriju uglavnom su naseljavali Srbi iz Bosne i Srbije koji su dolazili u ove krajeve sa svojim duhovnim vođama, sveštenicima i kaluđerima. Zbog novopridošlih Srba, papa Eugen IV šalje 1438. godine na prostore stare Slavonije svog misionara Jakova de Marćija, da te „šizmatike“ preobrati u „rimsku veru”, a ako u tome ne uspije, da ih progna. Na prostorima današnje Zagrebačko-ljubljanske eparhije, srpsko pravoslavno sveštenstvo sreće se u vrijeme Katarine Branković, kćeri srpskog despota Đurđa Brankovića.

Udajom (1434. godine) za grofa Ulriha II Celjskog, ona je povela iz Smedereva, pored pratnje i dvorjana, sebi duhovnika-sveštenika. Njenim zauzimanjem, prepisana je 1454. godine u Varaždinu bogoslužbena knjiga Apostol, prva do sada poznata srpsko-slovenska knjiga napisana na tim prostorima. U Varaždinskom apostolu, koji se čuva u Muzeju Srpske pravoslavne crkve u Beogradu, sačuvan je i zapis u kojem je, pored ostalog, zapisano da je ova bogoslužbena knjiga napisana „pri blagočestivoj i hristoljubivoj gospođi i kneginji Kantakuzini, kćeri despota Đurđa, samodršca srpskog.“

Od obnove Pećke patrijaršije 1557. godine, u vreme srpskog patrijarha Makarija Sokolovića, nad pravoslavnim Srbima Stare Slavonije duhovni nadzor vrši požeški mitropolit, koji stoluje u manastiru Orahovici. Mitropolit požeški Vasilije, zbog turskog zuluma, prelazi početkom oktobra 1595. godine iz manastira Orahovice na područje Gornje Slavonije i ostaje u Rovištu, blizu turske granice, kako bi bio što bliže svom narodu pod Turcima. Vladika Vasilije je na novim prostorima osnovao episkopiju, sa sedištem u manastiru Marči, po kojem je i prozvana Marčanskom eparhijom. U istorijskim izvorima, ovo Vladičanstvo se još naziva: Svidnička, Vretanijska, Uskočka eparhija. Marčanski arhijereji vodili su tešku borbu protiv agresivnog rimokatoličkog prozelitizma i njihovog programa unije.

Pored manastira Marče, drugo duhovno središte pravoslavnih Srba tog područja bio je i ostao manastir Lepavina. Iguman lepavinski Kondrat ubijen je 1716 . godine, braneći čistotu Pravoslavne vere. Ubili su ga razjareni unijati na vratima lepavinskog hrama. Pod velikim pritiskom Rimokatoličke crkve, posebno zagrebačkog biskupa, Srbi su izgubili manastir Marču, ali su sačuvali svoju Pravoslavnu veru i nacionalni ponos. Kao duhovni nastavak Marčanske eparhije, 1734. godine ustrojena je Lepavinsko-severinska episkopija, sa sedištem u manastiru Lepavini, a kasnije u Severinu. Ovo Vladičanstvo sjedinjeno je 1754. godine sa Kostajničko- zrinopoljskom eparhijom, da bi kasnije, 1771. godine, teritorija Lepavinsko-severinske eparhije bila sjedinjena sa Pakračkim vladičanstvom.

Ovo jedinstvo ostalo je do 1931. godine, kada je osnovana Zagrebačka eparhija, u rangu mitropolije, sa sedištem u Zagrebu. Za prvog mitropolita izabran je Dositej Vasić, učeni bogoslov, čovek širokih pogleda i razumevanja u odnosima sa drugim narodima i veroispovestima. Na samom početku Drugog svetskog rata, 7. maja 1941. godine, mitropolita Dositeja ustaše su uhapsile i držale zatočenog u policijskom zatvoru u Petrinjskoj ulici.  O njegovom stradanju svedoči i izjava belgijskog konzula Arnolda Roberta, koji je kroz otvor na vratima ćelije broj 8. videvši telesno unakaženog mitropolita Dositeja, rekao: „No, bogami, ovo je divljaštvo šta ovi ljudi rade.“ Po svedočenju Božidara Cerovskog, šefa ustaške policije u Zagrebu, „Mitropolit je bio tako strašno izmrcvaren da je jedva živ utrpan u voz za Beograd“. Kao teškog bolesnika, Nemci ga prebacuju u Beograd, gde je od zadobijenih fizičkih i psihičkih rana preminuo 14. januara 1945. godine.

Posle Drugog svetskog rata, Zagrebačkom eparhijom kao i ostalim vladičanstvima na teritoriji Hrvatske upravljao je sve do 1947. godine vikarni episkop Arsenije Bradvarević. Njega je naslijedio Damaskin Grdanički, pre toga vladika banatski; a posle njegove smrti 1969. godine ovom eparhijom je administrirao slavonski vladika Emilijan Marinović. Na redovnom zasijedanju Svetog arhijerejskog sabora 1977. godine, duhovni nadzor nad ovom eparhijom poveren je episkopu lepavinskom Jovanu (Pavloviću) koji je, 1982. godine, izabran za Mitropolita zagrebačkog. Na prijedlog mitropolita Jovana, ova eparhija je 1983. godine proširila svoj naziv u Zagrebačko-ljubljanska eparhija.

Bojanci

Hram posvećen Usekovanju glave Svetog Jovana Preteče,zidana početkom 18.veka, opravljana 1926.g. i najnovija obnova 2006.g. finansirao Zavod za zaštitu spomenika kulture iz Črnomlja, Bela Krajina u Republici Sloveniji.Potrebna je obnova u unutrašnjosti hrama. Državne vlasti samovoljno su upisale crkvu u društveno vlasništvo,a mjesna zajednica samovoljno je napravila asfaltni put prema groblju na našem zemljištu i srušili gospodarsku zgradu na toj parceli.

Ljubljana

Hram posvećen Svetim ravnoapostolnim Ćirilu i Metodiju, učiteljima Slovenskim, zidana 1931.g. temelje osvetio Patrijarh Varnava.Crkva je u novije vreme obnavljana,fasada, kupole i krov sa bakrom devet i po tona, unutrašnje uređenje, živopis koji je oslikao akademski slikar Dragomir Jašović, Miša Mlčadenović ,iz Beograda i đakon Dobrica Kostić ,sada prota u Smederevu. Patrijarh Pavle osvetio 28.oktobra 2005.g. Ljubljana, Kapela Svetog Luke u Lečilištu na Golniku iz 1933. Ne postoji više, a ikonostas je bio u hramu Svetog Ćirila i Metodija, zatim u Kopru, a sada se nalazi u Mariboru, gde se održava bogosluženje u novom crkvenom oblektu. Ruska kapela na Všiću zidana 1933. posvećena Svetom Vladimiru.Svake godine posećuje ruska delegacija i vrše parastos za postradale ruske vojnike u 1915.g.od snežne lavine. Kapelu održava Turističko društvo na Vršiču, Republika Slovenija.

Maribor

Vojna kapela Svetog Ćirila i Metodija iz 1932. Kasnije je uzidana velika crkva na Jugoslovenskom trgu kao što je bila crkva u Ljubljani, koja je srušena napočetku drugog svetskog rata po ličnom Hitlerovom naređenju. Sada je kupljen veliki objekat 2006,g, za uređenje crkvenog centra, gde se održana i bogosluženje. Parohija ima i Parohijski dom u Masarikovoj kod Bolnice.

Celje

Hram posvećen Spaljivanju mošti Svetog Save, crkva je zidana 1932.g. Osvetio je patrijarh Varnava. Srušena je na početku drugog svetskog rata po ličnom naređenju Hitlera. Sada se služi u rimokatoličkoj crkvi Svetog Maksimilijana. Ikone i ostali inventar nalazi se u Muzeju u Celju u Zgodovinskom arhivu. Prota Bulovan je vodio precizni letopis o celjskoj parohiji.

Rogaška slatina

imala je kapelu pri Lečilištu iz 1932.godine, koja je posle drugog svetskog rata zbog uređenja Lečilišta ugašena.Služi se u Rimokatoličkoj kalei kod Donata. us leo.

Kopar

služi se u rimokatoličkoj crkvi od 1976.g.Parohija ima svoj dom od 1978.g.pibus leo.

Nova gorica

služi se u Rimokatoličkoj kapeli Svete Trojice na groblju. Sveštenik je dobio stan od opštine na korišćenje.

Na Javorci kod Tolmina u rimokatoličkoj vojnoj kapeli služi se za Vidovdan. Ima spomen ploča Svetozara Borovića, znamenitog srbina oficira austrijske vojske u borbi protiv italijana 1915. Ima spomen ploča srpskih vojnika koji su bili u austrijskoj vojsci.

Kranj

parohija osnovana 1978, služi se u rimokatoličkoj crkvi na Pungartu. Crkvena opština je kupila kuću za sveštenika u Golniškoj cesti 16.

Novo mesto

služi se u rimokatoličkoj crkvi na groblju. Sveštenik opslužuje i crkvu u Bojancima.